بقعه ستی فاطمه

بقعه ستی فاطمه ، بنایی است یک اتاقی با گنبد شب کلاهی و پوشیده از کاشی‌های سبزرنگ که در کوچه‌ای در قسمت شمالی میدان امیرچخماق یزد واقع شده است.

پوشش داخلی بقعه ستی فاطمه از گچ است و تعدادی کاشی معرق در مقرنس‌های آن به کار رفته است. بقعه ستی فاطمه فاقد هر نوع سنگ و کتیبه است. بقعه ستی فاطمه ، مدفن ستی (بی‌بی) فاطمه خاتون – متوفای قرن نهم هجری – زن امیر چخماق مشهور است.

بقعه زندیان و سادات قل هو‌ﷲ

بقعه زندیان در «مریاباد» در حومه یزد واقع شده و بنای بقعه زندیان را در دوره اخیر مرمت و سفیدکاری و نماسازی کرده‌اند. مدفون بقعه را « سید ناصرالدین» - از نزدیکان امام‌زاده جعفر مدفون در شهر یزد – ذکر کرده‌اند. بنای بقعه زندیان براساس کتیبه چوبی ضریح، مربوط به قرن دهم هجری و بانی آن «شمس‌الدین محمد ابرقوهی» است. بنای اصلی بقعه زندیان به پیش از قرن دهم هجری قمری مربوط است.

بقعه سادات قل هو‌ﷲ روبه‌روی در غربی مسجد جامع یزد قرار دارد و در آن چند سنگ قبر به تاریخ‌های قرن دهم هجری قمری دیده می‌شود. بر سنگ قبری به ابعاد 28×48×182 سانتی‌متر، اشعار زیر نگاشته شده است:

شمس فلک وفا به فیض ازلی                                          رو سوی بهشت کرد با مهر علی

چون معتقد شاه ولی بود بجوی                                      تاریخ وی از معتقد شاه ولی

برخی از مورخین، این سنگ را مربوط به قبر «شاه ولی» و گوینده اشعا را «شاه عبدالعلی غیاثی» دانسته‌اند. بر سنگ قبری سیاهرنگ به ابعاد 28×48×152 سانتی‌متر، سه بیت زیر به خط نستعلیق دیده می‌شود:

برفت از جهان قاسم بهله دوز                                       که دست اجل خاک او داده باد

سر خود فدای شه اولیا کرد                                          روان جان شیرین به راه علی داد

قضا گفت تاریخ فوتش بگویند                                      ولی اللهش هادی و مقتدا باد

اثر دیگری که در این بقعه سادات قل هو‌ﷲ دیده می‌شود، کتیبه‌ای از آجر و به خط کوفی بنایی است که بر بالای سر درگاه ورودی ساخته شده و از آثار جدید است.

بقعه سید شمس‌الدین و شازده فاضل

بنای بقعه سید شمس‌الدین در قرن هشتم هجری احداث شده و ایوان بلند و گچبری‌ها و نقاشی‌های زیبایی دارد. بر روی سنگ قبر ایوان، نام بهاءالدین فراش به تاریخ 850 هجری دیده می‌شود. بقعه سید شمس‌الدین در بلوار امام‌زاده جعفر یزد قرار دارد.

امام‌زاده شازده فاضل با توجه به گنبد آجری کم‌خیز و بنای ساده بیرونی از نظر معماری فاقد جلوه‌ای ویژه است. بدنه داخل امام‌زاده شازده فاضل با کاشیکاری طرح هندسی، مرکب از ستاره‌های شش پر و شش ضلعی‌ها و حاشیه‌ای از کاشی معرق زینت شده است. درون امام‌زاده شازده فاضل قبری قرار دارد و بر آن کتیبه‌ای از کاشی معرق دوره تیموری نصب شده است که صاحب مزار را معرفی می‌کند. براساس نوشته این کتیبة صاحب مدفن «فضل بن امام موسی کاظم(ع)» متوفی در سال 202 هجری قمری است. نصب این کتیبه کاشی متعلق به دوره تیموری از آثار « قطب‌الدین خضر شاه» است که مؤلف «جامع مفیدی» نیز به آن اشاره کرده است. زرتشتیان نیز این مزار را گرامی می‌دارند و آن را مدفن یکی از شاهزادگان ساسانی می‌دانند. به روایتی دیگر امام‌زاده شازده فاضل مدفن یکی از مضروبین واقعه فهرج در سال 747ھ. ق است. این زیارتگاه در خیابان قیام بعد از بازار خان قرار دارد. 

آرامگاه پیر چراغ و شهدای فهرج

آرامگاه پیر چراغ بر روی تپه‌ای نزدیک به روستای بیده در3 کیلومتری جنوب غربی شهر میبد واقع شده است و در کنار آن نیز چاهی به نام صاحب‌الزمان وجود دارد. آرامگاه پیرچراغ، تجدید بنا و نوسازی شده است. تنها سنگ بزرگ قدیمی که بر دیوار آرامگاه پیر چراغ نصب شده است، دارای کتیبه‌ای با نوشته زیر است: «وفات یافت المغفور شهید سعید استاد حسن بن زین‌الدین اصفهانی به تاریخ روز چهارشنبه 21 خرداد 948 هجری».

مجموعه بناهای ویران شهدای فهرج در نزدیکی روستای فهرج در 22 کیلومتری جنوب شرقی یزد قرار دارد و بنا به روایات تاریخی، مدفن «ابی‌عبد‌ﷲ بن احمد بن ابوالیسر بن عبد‌ﷲ بن تمیمی» و «حویطب بن هانی» و «عمر بن عاص» - از سرداران سپاه اسلام – است که در زمان یزدگرد، آخرین پادشاه ساسانی کشته شده‌اند.

در خصوص تاریخ ساخت آرامگاه شهدای فهرج در کتب تاریخی آمده است که بنای آرامگاه و مدرسه‌کنار آن را «امیر مبارزالدین محمد مظفر» ساخته و «مولانا شمس‌الدین محمد بافقی» آن را تجدید عمارت کرده و خانقاهی بر آرامگاه شهدای فهرج اضافه کرده است. تاریخ ساخت مقبره سال 747 ھ.ق ذکر شده است. این مجموعه در اصل شامل آرامگاه، مدرسه و خانقاه بود که امروزه تنها ویرانه‌های آن‌ها پابر جای مانده است و فقط از طریق کاوش‌های باستان‌شناسی می‌توان اطلاعاتی درباره آن‌ها به دست ‌آورد. 

آرامگاه شیخ زین‌العابدین علی خاموش

آرامگاه شیخ زین‌العابدین علی خاموش در شهر ندوشن شهرستان صدوق قرار دارد. بنای آرامگاه شیخ زین‌العابدین علی خاموش مرکب از دو اتاق با سقف گنبدی است و اطرافش را گورستانی احاطه کرده است. شیخ علی از عرفا و صوفیه بود که به شهادت رسید و مزارش زیارتگاه و محل نذورات است و مردم به آن احترام بسیار می‌گذارند. بنای آرامگاه شیخ زین‌العابدین علی خاموش خشتی و گلی و عاری از کاشی، گچ‌کاری و سایر تزئینات است.

قدیمی‌ترین اثر تاریخ‌دار آرامگاه شیخ زین‌العابدین علی خاموش، تکه سنگی به اندازه 25×20 سانتی‌متر است که اشعاری به خط نستعلیق بر آن نقر شده است. صندوق چوبی مشبک روی مزار، تعدادی رحل وقف شده، قرآن‌ خطی نفیس به خط نسخ مربوط به قرن هفتم هجری، قندیل‌های مزار و ... از آثار دیدنی و جالب توجه آرامگاه شیخ زین‌العابدین علی خاموش هستند.

بقعه شاه خلیل

بنای بقعه شاه خلیل یا خانگاه «شیخ خلیلﷲ ثانی» که نواده شاه نعمت‌ﷲ ولی است جزئی از مجموعه وسیعی است که به عنوان خانقاه توسط شاه نعمت‌‌ﷲ ولی ایجاد شده است. در حال حاضر بنای بقعه، مربع شکل است و گنبدی آجری بر فراز آن و تاقی در سمت راست آن مشهور به آرامگاه سیدمحمد از مجموعه قدیم برجای مانده است. در زیر گنبد صورت 9 قبر دیده می‌شود که بر همه آن‌ها سنگ مرمرهای خوش تراش و ظریفی نصب شده است. بر این سنگ قبرها کتیبه‌های مختلف و نقش‌های گل و بوته حجاری کرده‌اند. سنگ قبر شاه‌خلیل به ابعاد 100×29 و ارتفاع 23 سانتی متر دارای کتیبه‌هایی به خط ثلث و نسخ است. بر دو سنگ، این سه بیت که ماده تاریخ کشته‌شدن شاه خلیل‌‌ﷲ است، به خط نسخ دیده می‌شود:

شاه برهان دین خلیل‌‌ﷲ                                            کرد از خاندان چو قطع حیات

سال تاریخ موت او جستم                                          از دل خویشتن به وقت وفات

گفت چو در هرات گشت شهید                                     سال فوتش بود شهید هرات

در بقعه شاه خلیل همچنین کاشی معرقی در بدنه دیوار اتاق سمت راست خانقاه مشهور به آرامگاه سیدمحمد نصب شده که بر آن به خط نسخ خوش رنگ قهوه‌ای، حدیثی از پیامبر و به رنگ سفید، اشعاری مذهبی نوشته شده است.

شاه خلیل‌ﷲ ثانی، فرزند میرشاه تقی‌الدین و نبیره شاه نعمت‌‌ﷲ ولی است که در هرات کشته شد و جسدش به تفت منتقل و در این بقعه به خاک سپرده شده است. این بقعه در میدان شاه ولی شهر تفت قرار دارد.

بقعه شیخ داوود و سید پنهون

بقعه شیخ داوود در روستای نصرآباد در 35 کیلومتری غرب شهر تفت واقع است. در داخل بقعه شیخ داوود محرابی ساده قرار دارد و روی قبر شیخ، سنگی به ابعاد 83×45 سانتی‌متر با کتیبه‌ای به خط نسخ خوش و درشت مشهود است که اسم «داوود بن شیخ ابراهیم بن محمد بن احمد المعلم الهفتادی» و تاریخ وفات وی «رمضان المبارک السنة خمس و عشر و ثمانمائه» به‌چشم می‌خورد. بدین ترتیب معلوم می‌شود که سال فوت شیخ داوود 815 هجری قمری بوده است. در زیر پای شیخ نیز صورت قبری با پوشش کاشی و عباراتی به خط نسخ متضمن نام دوازده امام دیده می‌شود. بنا به نوشته کتب تاریخی، شیخ داوود از مریدان «شیخ‌علی بنیمان» بوده است.

بقعه سید پنهون در محله فهادان شهر یزد واقع شده و بنایی بسیار ساده شامل دو اتاق کوچک است و فقط یک قطعه کاشیکاری به صورت ستاره چهارپر در بقعه سید پنهون قرار دارد. نام واقعی صاحب بقعه سید پنهون، «سید تاج‌الدین جعفر» است که یکی از القاب امام‌زاده جعفر یزد است. از مستندات تاریخی چنین برمی‌آید که از حدود قرن نهم هجری، مزار سید تاج‌الدین جعفر به عنوان «سید پنهون» معروف شده است.

بقعه سید رکن‌الدین و بقعه شیخ داد

قدمت بنای بقعه سید رکن‌الدین مربوط به سال 725 هجری قمری می‌باشد. مدفون بقعه سید رکن‌الدین، سید رکن‌الدین محمد قاضی است. از ویژگی‌های معماری این بنا می‌توان به گنبد، ایوان و محراب بلند، گچبری‌ها و مقرنس‌های چهار گوشه داخل ایوان اشاره کرد. دیوارهای بقعه، با خطوط نستعلیق و کوفی، آجرکاری و نقاشی سقف تزئین شده است. بقعه سید رکن‌الدین در خیابان امام خمینی یزد، خیابان مسجد جامع واقع شده است.

بقعه شیخ داد، بقعه‌ای مشهور در محله شیخ‌داد یزد است که خانقاه شیخ تقی‌الدین داد محمد از مردم اصفهان و مرید «پیراندیان» بوده که پس از وفات (700 هجری) در همانجا به خاک سپرده شده است. بعدها مردم آن را به عنوان شیخ داد و سلطان شیخ داد می‌شناختند.

بقعه شاه سید رضا

بقعه شاه سید رضا با گنبدی بلند، به اسلوب گنبدهای دیگر یزد (مانند شاه‌کمال،گنبد هشت و ...) که در اساس، جزئی از مجموعه بنای مفصل‌تری بوده است و هنوز آثار صفه و ایوان قسمت غربی متصل به بقعه شاه سید رضا باقی است. بقعه شاه سید رضا نزدیک محله چهارمنار قرار دارد و به مزار شاه سیدرضا مشهور است و از زیارتگاه‌های یزد است. وسعت گنبد و ضخامت دیوارهای آن (بعد از بقعه سید رکن‌الدین) از دیگر گنبدهای یزد بیشتر است. هر ضلع آن 25/9 متر و ضخامت دیوارهایش 35/2 متر است.

علت انتساب بقعه به شاه سیدرضا، احتمالاً به‌خاطر وجود سنگ قبری از آنِ شاه سیدرضا نامی است که در سال 955 ھ.ق فوت شده است. بقعه شاه سید رضا از آثار قرن هشتم هجری است و طبعاً ارتباطی با شاه سیدرضا ندارد.

حدس ضعیف این است که بنا، بقایایی از مدرسه غیاثیه چهارمنار است؛ مدرسه را امیر غیاث‌الدین علی حسینی، وزیر شاه شیخ‌ابواسحق در سال 740 ھ.ق ساخت و خود زیر گنبد آن به خاک سپرده شد.

بقعه سید خلیل و شیخ احمد فهادان

بقعه سید خلیل که به سید مصلی هم شهرت دارد، در محله دروازه مصلی عتیق، بلوار امام‌زاده جعفر قرار گرفته است. دو قبر واقع در این بقعه از خاندان سید نعمت‌الله ولی هستند. مدفونین این قبور، شاهزاده امیر نظام‌الدین اسحق پسر جناب شاه برها‌ن‌الدین خلیل‌الله ثانی که در تاریخ 963ھ.ق فوت کرد، هستند.

بنایی که در محله فهادان به نام شیخ احمدفهادان معروف شده، بقایای خانقاه، مسجد و بقعه‌ای است که به شیخ‌احمد اسفنجردی تعلق داشته است. شیخ فخرالدین احمد و برادرش محمد از مردم اسفنجرد به پیشه شومالی مشغول بوده‌اند که به علت ظلم و ستم موجود، از موطن خود هجرت کردند و به یزد آمدند و در محله‌ای که فهادان (یوزداران) نام داشت، سکونت گزیدند. این محله یادگاری بوده است از عهد سلطان قطب‌الدین ابن عزیزالدین لنگر که از اکباتان یزد بود و به نگهداری یوز علاقه‌ای وافر داشت. این دو برادر، از عرفا بودند و مردم به ایشان بسیار احترام می‌گذاشتند؛ در کتاب‌های تاریخی یزد، کراماتی چند به فخرالدین احمد نسبت داده شده است.